|
ادبياتيميز بيليك طلب ائدير
همت شهبازي
قوزئي ادبياتي نين گليشمه سي هر كيمسه اوچون اؤنملي دير. بير زامانلار شرق اؤلكه لري آخوندزاده، صابير، محمد قليزاده نين آغزينا باخيردي. نه دئييردي درحال قبول ائده رك حتتا اونلاري ترجومه ائديرديلر. (آخوندزاده، صابير ائله اؤز زامانلاريندا ترجومه اولدولار). بو دؤرلرده ادبياتيميز انقلابي ادبياتا چئوريله رك نه اينكي داخيلده حتتا خاريجده ده اوخونولوردو. بو انقلابي ادبياتين داواميني رئپرئسيا دؤرونده گؤروروك. آنجاق بو دؤرده ادبياتا ايدئولوژي نين حاكيم اولماسي قالارغي ادبياتين مقصديني هده له دي. البتده بو موطلق بير باخيش دئييل. عموميتله كومونيست دؤر ادبياتي نه اينكي آذربايجاندا حتتا روسيادا دا قالارغي ليغيني ايتيردي. دونيا بو دؤردن يالنيز پاستئرناك، سولژ نيتسين، ماياكوفسكي، و آراسيرا او اؤلكه دن باش گؤتوروب خاريجده ياشايان ناباكوف كيمي لري بارماق سايي قدرينده تانيير. بو ايسه اوزون بير دؤرده نهنگ بير اؤلكه ده ادبياتين يوخلوغو دئمكدير. مسئله نه دير؟ تئوريلشمه سوره جي : شرقده، ادبيات ژانرلاريندا ايلكين باشلايان آذربايجان نييه بوگون دئمه يه سؤزو يوخدور؟ پئيئس يازماق، يئني تنقيدچي ليك آخوندزاده ايله باشلادي. يقين اونون "قريتيكا" يازيسيني اوخوموسونوز. او زامانلار او، ادبيات تاريخي و تذكيره چي ليين قارشيسينا اولاراق تنقيدين يئني ايلكه لريني وورغولايير. دئمك آذربايجاندا تئوريلشمه باشلانميشسا نه دن سونرالار سنگيميش دير؟ جاواب آيدين دير: قوزئي ده ادبياتين ايدئولوژي لشمه سي، گونئي ده ايسه سياست له باغلي سرحدلشمك ده گؤرورم. (بونو بير داها وورغولاييرام: قوزئي حاقدا دئديك لريميز اوخونانلار اوزره گئدير) بو هارداسا رضاشاه زامانيندان سرحدلر سياسي لشه رك سئزيلدييندن باشلايير. گونئي ده سياسي قاداغالار، قوزئي ده ايدئولوژيك تابولار ادبياتيميزين متنيني دموكراتيك لشديره بيلمه ميشدير. نتيجه ده ايسه، قوزئي ده شابلونلاشميش (كليشه اي، قراردادي) فورمالاشما، گونئي ده ايسه ائپيك لشميش مدني سورگونلوك ياراندي. هاچانسا ادبياتيميزدا تئوريلشمه يئترينجه اولارسا اوندا بيزيم دونيايا دئيه جك سؤزوموز اولاجاق. منجه هله بو مقاما يئتيشمه ميش قوزئيي، گليشميش كيمي حئساب ائده بيلمه ريك. آنجاق تئوريلشمه آزاد يازارلارلا استارتيني ووردوسا ايندي باشلاديغي زاماندان يوخاري فاييزا گليشمه دييني گؤروروم. بو مقامدا گونئي ده ايلگي و بيلگي آراجلاري نين اولماديغيني، و قوزئي ده عكسينه اولدوغونو نظره آلاريقسا گونئي ده بو تئوريلشمه قوزئي دن ايره لي ده اولماسا دا گئريده دئييل. گونئيين ايلگي و بيلگي آراجي يالنيز كيتابدير. قوزئي ده ايسه بونلارلا بيرگه اجتماعي دوروم دا ائله ايلگي و بيلگي لر اوزره گئدير. و ائله بونا گؤره ده سايين صمد بي دئميشكن اوردا فورمالاشما وار. ايندي بو فورمالاشمانين نئجه لييندن اؤرنك آلمالييق. داها دوغروسو اونلاردا فورمالاشمانين دوغرو دوزگون ايره لي گئتمه دييي جهتيني، گونئي بير داها تكرار ائتمه مه ليدي. اگر فورمالاشماغيميز اونلار كيمي گئدرسه، اونلار چيخان قاپي يا چيخاجاغيق. ائله بونا گؤره فورمالاشما دوشونجه سينده سايين صمد بي له راضي يام. بونو ادبيات حاقدا بير فرصت بيليرسينيزسه من باشقا آلانلاردا دا فرصت كيمي حئساب ائديرم. ائله اؤرنك اولاراق فلسفه و توپلومسال بيليم لرده. بيزده فورمالاشما اولمادان، (قوزئي-ين عكسينه اولاراق) هر بير يئني شئيي درحال دوغما اولاراق منيمسه ييريك. اؤرنك اوچون فلسفه ده استروكتوراليزم، فارسلاردا "ساختارگرايي" قوزئي ده "استروكتوراليزم" توركيه ده "ياپي سالچي ليق" ايشله نير. بو آنلاييشي قوزئي ده فورمالاشماسي اوچون داها باشقاسيلا ده ييشديرمك اولماز. گونئي ده ايسه هله بو آنلاييش داخيل اولماميش. منجه اگر بوندان بئله داخيل اولورسا ان ياخشي سئچيمي ائتمه لييك. بو آنلاييش لارين هر بيريسيني يئني جه داخيل ائتسك اونو آچيقلاماق مجبوريتينده قالاجاغيق. چونكو او بيزده تانينمايان بير آنلاييشدير. مثلا: قورولوشچولوق. دئمك ايسته ييرم كي اگر بيز "استروكتوراليزمي" ايضاح ائتمك مجبوريتينده ييكسه اوندا "قورولوشچولوق"دا دئيه ايضاح ائده بيله ريك. (قوزئي ده ايسه شابلونلوق حاكيم دير اونو باشقا آنلاييشلا ده ييشمك اولماز) بئله اولان حالدا هم آنلاييشين اؤزو حاقدا بيزده تصور يارانير، هم ده كي دوغمالاشير. بو يالنيز بير اؤرنك ايدي فيكريمي آيدينلاشديرماق اوچون. بيزده بو تئز آلينير. باشقا سؤزله بيزده شابلونلاشما (كليشه اي، قراردادي) يئترينجه يئريني تاپماميش. و ائله نه ياخشي كي بئله دير. بو بيزه بؤيوك امكان يارادير. بيزي ورديش ائتمكدن قورتارير. آنجاق قوزئي ده بئله دئييل. قوزئي ده حتتا يئني آنلاييشلار حاقدا گئدن گئديشات اوزره دوغمالاشديرماق يوخ عكسينه اؤزگه لشمديرمك گئديشي حاكيم دير.
يازينيزين "ادبيات ديلي" حاقدا قونوسونا توخونماق ايسترديم. طبيعي كي ادبيات ديلي چوخ حيله چي و مكيرلي بير ديلدير. هر زامان ديلده اولان گئرچك آنلاملارين آرخاسيندا يئني بير ديل ياراتماق قصدينده دير. بو قصد، ديلين اؤزونو نئچه سسلي و نئچه آنلاييشلي ائدير. ادبيات، يالنيز بو نئچه سسلي لييه گؤره باشقا ديللردن سئچيلير. (اؤرنك: علم و فلسفه و... ديليندن) علم، ديلي بير توتالغا (ابزار) اولاراق ايشله دير آمما ادبيات سؤزجوك لردن يئني آنلام وئرمه يه جان آتير. ادبيات، سؤزجوك لرين اوزه رينده يئني مناسبت لر، يئني اوبرازلار يارادير. بونا گؤره ده پست مدرن دوشونورلر (ميشل فوكو كيمي) ادبياتدان دانيشاركن ديلي نئچه بويوتلو (ابعاد) اقتدار و گوج سانيرلار. گونئي ادبياتي نين يؤنه ليشيني بو جهت ده گؤرور و گؤرمك ايسترديم. باشقا يؤندن: ادبيات، ديلي ايكي طرفلي آنلاييش واسطه سينه يئنديرمك دن قورويور. يعني دانيشيقدا اولدوغو كيمي ايكي آدام آراسيندا ايلگي قورماقدان قورويور. ديل اگر دانيشيقدا گليشميش اولسا اونون ائستئتيكاسي بللي اولماياجاق. چونكو دانيشيق ديل عادت و ورديش اوزره يارانان بير ديلدير. ادبيات ايسه ائستئتيكا يارادير و بونون اوچون اونون ديل فورماسي دا دانيشيقدان فرقلي اولور. ائستئتيكا صنعتكارلا اوخوجو حيس لري نين چارپازلاشان نؤقطه سي دير (نقطه تلاقي). قوزئي ادبياتيني دانيشيق اوزره قورولدوغو اوچون تك سسلي و رئپورتاژا بنزه ر بير ادبيات اولدوغونون فيكرينده يم. بونا گؤره دانيشيق ديل ايله يازيلي ادبيات ديلي سئچيلمير. هر ايكي ديله (دانيشيق و يازيليديله) يك نسق ليك حاكيم دير. گونئي ين دوغرو دوزگون تئوريلشمه يوللاري داها دا آچيقدير. منجه بو تئوريلشمه، بيليك اوزره يارانير. ادبياتيميزين گليشمه سي بيليك طلب ائدير. اؤنجه بو بيليك فورمالاشمالي و سونرا ادبياتا گيرمه لي دير. ادبي بيليك، صنعتكارين يولونو دا معين لشديرير متني سجييه لشديرير. اگر كلاسيك شعرين اوبرازلاريني تكرار ائله ين صنعتكاردا تئوريلشمه امكاني اولارسا اوندا او، اؤزونون يازديغينين نه قدر يارارسيز و زامانين طلباتيندان اوزاق اولدوغونو گؤره جكدير. بيليك دئينده، تئوريزه اولموش ادبياتي نظرده توتورام. بو مقامدا سايين صمد بي وورغولاديغي بيليمسل شعره ده اشاره ائتمك ايسترديم. بيليك دئينده، ادبياتدا و يا شعرده علمين ائلئمنت لريندن يارارلانماغي مقصد توتموروق. سايين سليمان اوغلونون بيليمسل شعر حاقدا وئردييي تعريف لر، شعر حاقدا يوخ نثري منيمسه يير. شعرده، منطيق و رياضيات و علم يوخدور. شعر دويغوسال لاشميش منطيق دير. باشقا سؤزله، شعر، علم و بيليمي دويغوسال لاشديرير. شعر، منطيق سيزليك له باشلايير، منطيق اوزره قورولان سؤزجوك لري آنلامسيزلاشديرير و يئني بير دويغوسال و ايمگه ساياق آنلام يارادير. شعر اشكلوفسكي نين ديلي ايله دئسك ايمگه لشميش دوشونجه دير. "شعر يالنيز و يالنيز ايمگه دير" بونو بودلئر دئيير. ائله بونا گؤره ده، شعري علمي لشديرمك يوخ، ادبياتين ماهيتي حاقدا بيلييميزي تئوريلشديرمك له: دويغوسال ليقلا دويغوسال سيزليغين سينيرلاريني آييرد ائده رك اونو فورمالاشديرماق اولار.
نسبي ليك : سؤزقونوسو اولان نسبي لييه گلديكده ايسه، سايين هادي بي له راضيلاشماق اولار. داها دوغروسو بو ساحه ني من ايكي بؤلومده آچيقلاماق ايسترديم: الف) مؤلليف يوزومو (تأويل) ب) اوخوجو يوزومو مؤلليف يوزومونا نسبي ليك يوخ، مطلق ليك حاكيم دير. چونكي او بير اؤزنه (فاعل) اولاراق ياراتديغي متني اؤز گؤروشونده سون متن اولاراق قبول ائدير . متنين يازاريندا، قصدن پلانلاشما واردير. بئله اولان حالدا نسبي ليك آرادان گئدير و متن، مؤلليف طرفيندن سون اولاراق مطلق بير فورما كيمي قبول اولونور. متن يارانديقدان سونرا، اوخوجو يوزومو ايره لي گلير. متن يالنيز اوخوجويا كؤچورولن دن سونرا، نسبي لييي منيمسه يير. بئله كي هر متن دن، - رولان بارت دئميشكن - نئچه يوزوم يارانير. هر بير اوخوجو اونو ايسته دييي كيمي يوزور. بونون عياني اؤرنه ييني ائله "هادي قاراچاي لا دانيشيق"ين "باخيشلار" بؤلومونده گؤردوك. دانيشيق بير متن دير. آنجاق اوندان نئچه يوزوملار يوزولدو. هر بير يوزوم دا، باشقاسيندان سئچيليردي. بونا گؤره مؤلليف يوزومو، متنه كؤچورولور و بو مطلق آنلام داشيير. متن ياراناندان سونرا اوخوجونون تصور و تصوراتي فورمالاشير. پلانلاشميش متن له اوخوجو آراسيندا آغ آپباغ بير فضا واردير. بو فضاني اوخوجونون يوزوملاري دولدورور. باشقا سؤزله اوخوجو متنين داواميني يازير. |